206. Баруун түрэгүүдийн байгуулсан Хазарын эзэнт гүрэн

Баруун Түрэгийн хүчин чадал доройтож 630 онд Тан улс мөхөөх тэр цаг үед хазарууд Хойд Кавказад орж булгаруудтай тэмцэлдэж эхэлжээ. Хазар нь баруун түрэгүүдийг нэгтгэсэн овог аймгуудын холбоо байсан бололтой. Ийнхүү 7-11-р зууны хооронд баруун зүгт Хар тэнгисийн хойд хэсэгт Хазарын эзэнт улсыг байгуулсан болно.

Баруун Туркестаныг эзэлсэн арабууд Кавказад орж ирснээр Хазарын Баланжарыг дайлав. Ийнхүү Араб-Хазарын дайн 100 орчим жил үргэлжилжээ. 737 онд арабууд Ижил мөрний адаг дахь Хазарын түшиц газар хүртэл довтолсонд Хазарын хаан ислам шашинтан болохоо амлажээ. Арабуудын довтолгоо түр зуур амжилт олсон ч Дагестаны БНУ-ын Дербентийн даваа хүрээд зогсов.

Хазарын эзэнт гүрний нутаг дэвсгэр нь Ижил мөрний адаг, Хойд Кавказаар төвлөрөн_ зүүн талдаа Урал мөрөн, баруун талдаа Днепр мөрөн хүртэл тэлж Зүүн Ромын эзэнт гүрэнтэй Крымийг булаалдан тэмцэж байв. Гэвч Зүүн Ром нь Арабын ертөнцөөс өөрийгөө хамгаалахын тулд Хазаруудыг холбоотноо болгон 732 онд Хазарын хааны гүнж Чичак, 3-р Леоны хүү Константинтай (хожмын 5-р Константин хаан) гэрлүүлж Леон нэрт хүүг (4-р Леон хаан) төрүүлжээ. Зүүн Ромын хаан варвар нутгийн бүсгүйг хатан болгон авсан нь тун ховор тохиолдол бөгөөд тухайн үед Хазаруудтай холбоотон болох зайлшгүй шаардлага гарсныг харуулдаг.

8-р зууны төгсгөл 9-р зууны эхэн үед Хазарын Булан хаан еврейн шашинд орсноор Хазар нутгийн язгууртан, жирийн иргэд гээд олон хүмүүс энэ шашинд орсон байна. Синагог (еврейн шашны сүм) байгуулан еврейн шашинтны алдартай эрдэмтдийг урин авч ирэв. Гэвч Хазарын хаан бусад шашинд хүлээцтэй хандаж ирсэн ба Хазарын эзэнт гүрний долоон шүүгчийн 2 нь “Хууль”-д (Мосегийн 5н номд) үндэслэн Хазар хүмүүсийн хэргийг, 2 нь исламын шашинтны хэргийг, 2 нь Христос шашинтны хэргийг, 1 нь бусад шашинтны хэргийг шийдвэрлэдэг байв.

Төрийн хэргийг хөтлөн явуулах ажлыг Хорезмоос гаралтай ислам шашинт иран хүмүүсээс бүрдсэн хааны торгон цэргүүд гүйцэтгэдэг байв. Хазарын эзэнт гүрэн нь Төв Евразийн баруун зүүн хэсгийг холбож байсан учраас Газар дундын тэнгис, ислам шашинтан улсуудтай хийсэн худалдаагаар ихээхэн хөгжсөн болно.

Өнөөгийн Орос, Украинд өмнөд герман (идиш хэл) аялгаар ярьдаг олон еврейчүүд суудаг ба тэднийг “ашкеназууд” буюу “скифүүд” гэнэ. Тэд эртний еврей шашинт Хазаруудтай хамааралгүй бөгөөд ашкеназууд эхлээд Польшид аж төрөн байсан ч 18-р зуунд Оросын хаант улс Польшийг нэгтгэх үед Орос, Украинд шилжин суурьшсан болно. Тэд хожим 1948 онд Палестинд Израиль улсыг байгуулсан билээ.

9-р зуун Хазарын эзэнт гүрнийг мөхөөсөн улс нь хойд зүгээс ирсэн Русь хэмээх аймаг байжээ. 12-р зууны эхээр орос хэлнээ бичигдсэн “Повесть временных лет” сударт дараах зүйлийг тэмдэглэсэн байдаг.

Хүмүүс шударга ёсыг баримтлалгүй овог аймгууд хоорондоо эвдрэлцэн, тэмцэлдэж эхлэв. Тэд хоорондоо “Биднийг нэгтгэж, хуулиар хэрэг шийдэх князийг (толгойлогч) өөрсдийнхөө төлөө олох хэрэгтэй” гэж тохироод далайн чанад дахь Русийн нутагт очжээ. Чудь (фин хүмүүс) болон словене (зүүн славян хүмүүс) хүмүүс русь нарт “Манай нутаг дэвсгэр том, баян боловч бидэнд дэг журам алга. Князь болон биднийг захирахаар морилж хайрла” гэжээ. Ингээд ах дүү гурав овгийн хамт сонгогдож бүх Русийг дагуулан ирэв. Дунд ах Синеус бага дүү Трувор нар удалгүй нас барсан тул том ах Рюрих бүх эрх мэдлийг атган Новгородод суун өөрийн албатад хот, тосгодыг хуваан оноожээ.

Рюрикийн 2 албат Аскольд, Дир нар Византид очих зөвшөөрөл аван Днепр мөрнөөр уруудан Киев хүрч полян (тал нутгийн зүүн славянууд) нарыг өөртөө нэгтгэв. Тухайн үед Киев нь Хазарын эзэнт улсад татвар төлөгч байжээ. Аскольд, Дир 2 866 онд Зүүн Ромыг дайлахаар мордож 200 хөлөг онгоцоор Византийг бүсэлсэн ч бүтэлгүйтжээ.

Князь Рюрих нас барсны дараа түүний угсааны Олег түүнийг залгамжлаад 881 онд цэрэг хөдөлгөн Киевийг эзлэн Аскольд, Дир нарыг хороон Киевийн ван болов хэмээжээ.

“Повесть временных лет” сударт дурдагдсан онц цагуудын зарим нь зөрүүтэй байдаг. Русь нарын Византийг дайлсан он 866 он биш 860 он байдаг. Гэвч уг сурвалжийн гол ач холбогдол нь зүүн славянуудыг нэгтгэн захирсан хүмүүс Скандинаваас ирсэн герман угсааны нормандууд байсан гэдэг нь тодорхой байдаг. Энэхүү гаднаас ирсэн норманд байлдан дагуулагчдыг Русь хэмээн нэрлэж, русиудын байлдан дагуулсан газрыг Орос (россия), русь нарын байлдан дагуулсан хүмүүсийг орос (россия) гэх болжээ.

Русь нар Ижил мөрнөөр уруудан Хазар нарыг байнга довтлон 965 онд Русийн Киевийн ван Святослав Хазарын гол хот болох Саркелийг эзэлжээ. Энэ цохилтын улмаас Хазарын эзэнт гүрэн нуран унасан ч хазар нар 11-р зууны сүүлч хүртэл Хойд Кавказад оршжээ. Хазарын эзэнт гүрэн унасны дараа Святославын хүү 1-р Владимир ван Зүүн Ромын эзэнт гүрэнтэй холбоотон болсноор 988 онд 2-р Василий хааны дүү Аннатай гэрлэн усан баталгаа хүртэж Христос шашинтан болжээ.

“Повесть временных лет” сударт Владимир ван дээр ислам шашинт булгарууд ирж исламын шашныг шүтэхийг ятгахад ислам шашинтан нь хозлох ёс үйлддэгээс гадна гахайн мах идэхгүй, архи уух цээртэйн ванд таалагдсангүй, германчууд ирж Ромын папыг шүтэхийг ятгасан ч бас л үл зөвшөөрөв. Хазараас еврей нар ирж шашиндаа орохыг ятгасан ч еврей нарын улс бурхны гэсгээлгийг хүртэн тарж бутарсныг сонсоод бас татгалзав. Эцэст нь Зүүн Ромоос ирсэн эрдэмтэн усан баталгаа хүртсэнээр дахин амилах боломжтой гэсэн учраас усан баталгаа авахаар шийдэж Русь нарын шүтээн онго савдгийн дүрүүдийг эвдлэн сүйтгэсэн гэдэг. Ямартай ч энэ нь Христос лам нарын гаргасан яриа байж болох ч Владимир ван Христос шашинтан болсноор Оросууд үнэн алдартан шашинтан болох эхлэл тавигджээ.

Русь нарын хүлээн авсан Христос шашин нь Зүүн Ромын үнэн алдартны шашин мөн боловч сүмийн албан ёсны хэлийг грек бус слав болгон өөрчилсөн болно. Үүний улмаас Оросын үнэн алдартны сүм хийдүүдэд слав хэлнээ орчуулагдсан грек хэлний эх сурвалжууд нь дан шашны ном судрууд байсны улмаас Грекийн соёл иргэншил уг шашныг даган нэвтэрч чадаагүй болно. Ингэснээр русь нар Зүүн Ромоос Христосын шашныг авсан ч Грек-Ромын соёлын нөлөө Русиар дамжин Зүүн Славянд огт хүрээгүй болно.

Хазарын эзэнт гүрнийг Русь нар унагаасан ч тэдний эзэмшиж буй газар нутаг Русийн гарт ороогүй болно. Хазарын дараа Печенег хэмээх түрк хэлээр ярьдаг нүүдэлчид зүүн талаас нүүдэллэн ирж хүчирхэгжин Хазар нарыг дарсан Святослав ванг 972 онд ялжээ. Пенечегүүд вангийн гавлыг алтаар бүрэн аяга болгосон гэдэг. 1036 онд Киевийг дайран ялагдсан пенечегүүд баруун тийш Дунай мөрний тэртээх Зүүн Ромын эзэнт гүрэн рүү одсоноор тэдний орыг зүүн зүгээс орж ирсэн кипчакууд эзэлжээ.

Кипчак нарын нөгөө нэр нь куман, оросоор половцы гэдэг. Сибирийн Обь мөрийн эх Алтайн нуруунаас нүүдэллэн ирсэн турк хэлтэй нүүдэлчид бөгөөд 11-р зууны эхээр Казахстаны талыг туулан баруун тийш нүүж уг зууны сүүлээр Дунай мөрөнд хүрчээ. Кипчакууд Казахстан, Хойд Кавказ, Украиныг дамнасан өргөн уудам талыг эзлэн суух болсноор уг нутгийг персээр “дашти Кипчак” буюу Кипчакын тал хэмээн нэрлэгджээ.

Кипчак нар нэгдсэн төргүй олон оовог аймгийн холбоо байсан бөгөөд овог аймгуудыг тус тусын каган нар удирдана. 11-р зууны төгсгөлөөс кипчакууд Зүүн Ром, Мажаар, Русийг байнга довтлох болжээ. 1185 онд Русийн Новгородын 2-р Игорь ван кипчакуудад ялагдан олзлогдсон тухай “Игорийн хорооны цэрэглэсэн тууж”-д дүрслэн бичсэн байдаг.

Кипчакууд ч Русиуд ч нэгдмэл улс болж чадаагүй өвөр зуураа тэмцэлдсээр 13-р зуунд зүүн зүгээс ирсэн Монголчуудад залгиулах болно.

205. Түрэгүүд нүүдэлчдийг бичиг үсэгтэй болгосон нь

Түрэгийн эзэнт гүрэн Монголын өндөрлөгт бэхжиж байх зуур Хуабэйд Сяньбигийн төрт улсууд тэмцэлдэж байв. Түрэгийн 3-р хаан Мукан каган эхлээд Баруун Вэйтэй холбоотон болж, Баруун Вэйг түлхэн унагаан Умард Жоу улсыг Ювэн Жүэ байгуулах үед түүнтэй холбоотны харилцаагаа үргэлжлүүлэн Умард Жоугийн 3-р үеийн Уди хаан Мукан каганы охиныг хатан болгон авч байжээ.

Умард Жоу ба Умард Чи улсын зөрчлийн үед түрэгийн цэргүүд Умард Жоу улсын талд байлдаж байсан учраас Умард Жоу улс холбоотны харилцаагаа таслахгүйн тулд жил бүр зуун мянган боодол торго, хоргойг бэлэг болгон өгч байсан бол Умард Чи улс Түрэгийг өөртөө татахын тулд чамгүй их хахууль цутгаж байлаа. Түрэгийн 4-р хаан Таспар “Манай өмнө зүгийн хоёр хүү эцгээ ачлаад байвал эд бараагаар үл дутах билээ” хэмээсэн нь Умард Жоу ба Умард Чи улсын хуанди нарыг егөөдөн хэлсэн хэрэг болно.

Түрэгийн Ишбара хаан Умард Жоугийн Чиэньжинь гүнжийг хатнаа болгон авсны дараахан Умард Жоугийн төрийг Ян Жиэн булаан авч Сүй улсыг байгуулав. Чиэньжинь гүнж үүнд нь ихэд дургүйцэн Ишбара хааныг ятган түрэгүүдийг Сүй улстай байлдуулжээ. Гэвч энэ үед түрэг баруун зүүн хоёр хэсэгт хуваагджээ. Түрэгийн эзэмшил нутаг зүүн талдаа Манжуурын Ляо мөрнөөс баруун талдаа Ижил мөрөн хүрч байсан нь нүүдэлчдийн дунд өмнө нь дангаараа ийм том хэмжээний нутаг дэвсгэр эзэлсэн улс гүрэн байгуулж байсан удаагүй асар уудам нутаг байв.

Асар уудам газар нутгийг хамарч байсан учраас нэгдмэл байдал суларч Алтайн нуруугаар голлон Монголын өндөрлөг дэх Зүүн Түрэг, Зүүнгарын хотгор, Казахстаны тал дахь Баруун Түрэг хэмээн хуваагдав. Улмаар хаан ширээний төлөөх тэмцэл өрнөж 583 онд Баруун Түрэгийн Тарду хаан Зүүн Түрэгийн Ишбара хаан нар хоорондоо тулалдав. Хүнд байдалд орсон Ишбара хаан Сүй улстай эвлэрч Зүүн Түрэг Сүй улсууд холбоотон болов. 589 онд Сүй улс Жэнь-ийг байлдан дагуулснаар Хятадыг бүрэн нэгтгэмэгц хүчний харьцаа өөрчлөгдөж Зүүн Түрэг нь Сүйгийн түшмэг улс болжээ.

617 онд Сүйгийн төр ганхаж дотоодын бослого хөдөлгөөн дэгдсэнээр Сүйгийн Янди хаан шадар хүндээ алагдаж, босогчид харин Түрэгийн Шиби хаанд хүчин зүтгэхээ илэрхийлжээ. Шаньсигийн Тай Юаньд цэрэглэн боссон Тангийн Гаозу ч тэдний нэг байж Шиби хаанд элч илгээн өөрийгөө түүний албат хэмээн нэрлэн Зүүн Түрэгээс цэргийн тусламж авчээ. Гаозуг залгамжилсан Тангийн Тайзун 628 онд Хятадыг нэгтгэмэгц Зүүн Түрэгтэй байгуулсан түшмэг хараат байдлын харилцаагаа зогсоож Зүүн Түрэгийн эсрэг цэрэглэн дайтсаар 630 онд Зүүн Түрэгийг мөхөөн хааныг нь олзолжээ. Ингэснээр Түрүү Түрэг улс мөхөв.

Үүний дараа Тан улсын Гаозун хаан 657 онд Казахстаны Чу голын эрэгт Баруун Түрэгийн цэргийн бут цохиход зугтаасан хааныг ташкентүүд олзлон Тан улсад хүргүүлжээ. Ингэснээр нүүдэлчдийн төрт улсын хаан Сяньбигийн Хятадын хуанди нарын тэмцэл Сяньбигийн ялалтаар дууссан байна.  

Зүүн Түрэг улсыг мөхөөсний дараа Тан улсын Гаозун хуандиг нүүдэлчид “Тэнгэр хаан” хэмээн өргөмжилснөөр Тан улсын хаан тэнгэрийн хүү нь Хятадын хуанди, Төв Евразийн нүүдэлчдийн хаан цолыг давхар эдлэх болжээ. Энэхүү Төв Еврази болон Хятадыг нэгтгэсэн үйл явц нь хагас зуу орчим жил үргэлжилсэн болно. 682 онд Өвөр Монголын түрэг хүн Кутулуг Тан улсаас тусгаарласнаа зарлан Элтэрэс хаан хэмээн өөрийгөө өргөмжилж Монголын өндөрлөгт Хожуу Түрэг улсыг байгуулав. Энэ улс 63 жил оршин тогтносон болно.

Түрэг улсын үед Төв Евразийн түүхэнд тэмдэглэгдэх чухал үйл явц болсон нь нүүдэлчид анх удаа бичиг үсэгтэй болсон явдал байлаа. Түрүү Түрэгийн нийтлэг хэл нь согд байсан бололтой согд үсгээр тэмдэглэсэн хөшөө дурсгал үлдээсэн байдаг. Согд гэдэг нь өнөөгийн Узбекистан улсын Самаркандад төвлөрсөн газар нутаг бөгөөд эндэхийн эртний оршин суугчид иран хэлээр ярилцдаг байв. Согдууд эртнээс Монголын өндөрлөг, Хятадад худалдаа хийхээр ирдэг байсан ба согд үсэг хэрэглэж байжээ. Согд үсэг нь авиа тэмдэглэдэг бөгөөд Ахеменидын Персийн эзэнт гүрэнд дэлгэрсэн арамей үсгээс гаралтай болно.

Хожуу Түрэгийн үед үлдээсэн гэрэлт хөшөөнд согд үсгийг өөрчлөн бүтээсэн авиа тэмдэглэх үсэг хэрэглэн түрэг хэлийг бичиж үлдээжээ. Ийнхүү Төв Евразийн нүүдэлчид анх удаа өөрсдийн ярианы хэлээ тэмдэглэн үлдээх боломжтой болж, түрэг хэл эзэнт гүрний албан ёсны хэл болсон байна. Харин Хожуу Түрэгийн хэл нь цэвэр түрэг хэл биш байв. Турк хэлний аль ч нутагт морийг “ат” гэх боловч Хожуу Түрэгийн гэрэлт хөшөөнөө “юнт” гэжээ. Энэ нь Сибирийн Фин-Угро язгуурын самоэд хэлний үг учраас түрэгүүдийн уугуул нутаг нь Зүүнгарын хотгор бус хойд зүгийн Сибирийн ой байсан бизээ.

Түрэгүүдийг мөхсөний дараа Монголын өндөрлөгт Уйгарууд эзэнт гүрнээ байгуулав. Уйгарууд түрэг хэлийг албан ёсны хэлээ болгожээ. Гэвч Зүүнгарын хотгороос нүүдэллэн орж ирсэн түрэгүүдээс ялгаатайн уйгарууд анхнаасаа Монголын өндөрлөгт нутаглаж байсан нүүдэлчид бөгөөд түрэг хэлнээс өөр өөрсдийн ярианы хэлтэй байжээ.

Энэхүү уйгаруудын өвөг дээдсийн тухай домог 13-14-р зууны Хятад, Персийн ном сударт тэмдэглэгдэн үлдсэнийг товч сийрүүлбэл “Монголын Туул гол, Сэлэнгэ мөрний хооронд 2 мод байжээ. Нэг модонд тэнгэрийн гэрэл туссанаар жирэмсэлж эмэгтэйн гэдэс мэт үндэс нь бүдүүрч 10 сарын дараа үндэс хагарч дотроос нь 5 хөвгүүн гарч иржээ. Тэдний хамгийн бага нь Уйгарын хаадын өвөг дээдэс Богу болно” хэмээжээ.

Уйгарууд гарал үүслээ түрэгүүдийн адил чононоос гаралтай гэсэнгүй, бие давхар модноос гаралтай гэсэн тэд ойн иргэд байсан мэт. Өнөөгийн Сибирийн буриад Монголын бөөгийн гэрийн голд “ээж мод” тооноор дээш гаран ургасан байх ба дэргэд нь “эцэг мод” оршино. Ээж ба эцэг модыг олс татан холбодог ба тэнгэрийн онгод модоор дамжин бөөгийн биед шингэдэг. Бөөг турк хэлээр”богу”, монгол хэлээр “бөө” гэнэ. Энэ нь Уйгарын хаадын өвөг дээдсийн нэр болно. Энэ домгоос харахад уйгарууд Сибирийн ой тайгын иргэд бөгөөд урагш нүүж Монголын өндөрлөгт орж ирэн нүүдэлчид болсон буй заа. Ойн иргэд талд гарч нүүдэлчид болох үйл явц Төв Евразид олонтаа давтагдаж ирсэн ба Монголчууд ч гэсэн ийм байдлаар нүүдэлчид болжээ.

744 онд Монголын өндөрлөгт уйгаруудын Кутлуг Пэйло тусгаар болсноо зарлан хаан сууж, дараа жил нь Түрэгийн сүүлчийн эзэн хааныг алснаар Уйгар улс байгуулагджээ. Үүнээс өмнө Төв Азид 710 орчим оны үеэс ислам шашинтай арабууд орж ирсэн ба 751 онд өнөөгийн Киргизийн БНУ-ын Талас голын эрэг дээр Аббасидын халифын Абу Муслимын цэрэг Корё гаралтай жанжин Ко Сонжигийн удирдсан Тан улсын цэргийг бут цохиж байжээ. Үүний дараа 755 онд Хятадад Ань Лушанийн хөдөлгөөн дэгдсэн учраас Тан улс Төв Азид дахь сөргөлдөөнөөс яаралтай гарчээ.

Уйгар улс Хятадын Ань Лушанийн хөдөлгөөний үеэр Тан улсыг дэмжин өөрийн байр сууриа бэхжүүлэв. Ань Лушанийн хөдөлгөөнийг удирдсан Ань Лушаний эцэг нь согд, эх нь түрэг хүн байв. Ань Лушань Тан улсын Сюань зун хааны итгэлийг хүлээн Ляо Нин, Хэбэй, Шаньсигийн цэргийн захирагч болжээ. Ань Лушань Тан улсаас тусгаар болохоо зарлаж, Бээжинд өөрийгөө Дай Янь хуанди хэмээн өргөмжилжээ.

Ань Лушанийг нас барсны дараа хүүг нь алж хаан ширээг булаасан Ши Сымингийн эцэг нь түрэг, эх нь согд хүн байв. Тэдний цэргийн жанждын ихэнх нь Хятадаас өөр угсаатан байжээ. 763 онд Ши Сымингийн хүү Ши Чао-И алагдаж Ань Лушанийн хөдөлгөөн дарагдсан ч хятад бус угсааны цэргийн жанжид Хуабэйд ноёлж Тан улсын хааныг үл тоомсорлон байв. Ийм байдлаар Ань Лушанийн хөдөлгөөнөөс хойш 150 жилийн турш 10-р зууны эхэн хүртэл Хятадын төрийг Төв Евразиас гаралтай хүмүүс удирдаж байжээ.

Монголын өндөрлөгт Уйгарын эзэнт гүрэн 100 орчим жил цэцэглэн хөгжсөний эцэст 840 онд баруун талаас орж ирсэн киргиз нарт ялагдан бутран унажээ. Тэд Өвөр Монгол, Ганьсү, Тэнгэр ууланд тус тус одсоноос Тэнгэр уул уруу зугтсан уйгарууд тус уулын хойд энгэрт улс байгуулж, Таримын хотгорын баянбүрдийн хотуудыг захиргаандаа оруулжээ. Тиймээс тухайн үеийг хүртэл эдгээр баянбүрдийн хотуудад хэрэглэгдэж ирсэн тохар хэл мартагдаж, уйгаруудын авч ирсэн түрэг хэлээр ярилцах болов. Үүнээс цааш Таримын хотгорыг Зүүн Туркистан (Турк хүмүүсийн улс) хэмээн нэрлэх болжээ.

9-р зуунд Уйгарын эзэнт гүрнийг түлхэн унагаасан Киргиз улсын хааны орд Саяаны нурууны өмнөд талд Обь мөрний эх, өнөөгийн Тувагийн БНУ-ын нутаг дэвсгэрт байрлаж байжээ. Киргизүүд Монголын өндөрлөгт удаан хугацаанд оршин тогтнож чадалгүй татарууд хэмээх Монголын зүүн хойд хэсгийн нүүдэлчдэд хөөгдөн гарсан болно. Энэхүү татар нарын дотроос монголчууд гарч ирсэн болно.

Уйгарын дараа гарч ирсэн Киргизүүд нь турк хэлээр ярилцагч овог аймаг бөгөөд Сибирийн Енисей, Обь мөрний завсар нутаглаж байв. Өнөөдөр Казахстан улсын өмнөд талд Тэнгэр уулын баруун талд Киргизийн БНУ байгаа боловч киргизүүд Сибириэс Тэнгэр уул уруу Монголын эзэнт гүрэн мандах үед 16-р зуунд монгол угсааны казакуудын удирдлагаар нүүсэн бололтой.

Төв Евразид Түрүү Түрэгийн эзэнт гүрэн ноёрхож байх үед Түвэдийн өндөрлөгт эзэнт гүрэн байгуулагдсан болно. Хуабэйд 5 ху 16 ханлигийн самуун гарч байх 4-р зууны төгсгөлөөр Түвэдийн өндөрлөгийн баруун хэсэгт анхны вангийн нэр түүхэнд тэмдэглэгдэж, үүнээс 150 орчим жилийн дараа Тан улс Зүүн Түрэгийг мөхөөсөн 630 онд Соронзонгомбо хаан Түвэдийн өндөрлөгийг нэгтгэж улсаа байгуулжээ.

640 онд Соронзонгомбо хаан хүүдээ Тан улсын гүнж Вэньчэнг аван өгснөөр Тан улстай энэ зэрэгцэхүйц эзэнт улс болон өргөжсөн болно. Түвэдийн домгоос Соронзонгомбо хаан Томни Самбода хэмээгчийг Энэтхэгт илгээн бичиг үсэгт сургасан ба Самбода энэтхэг үсгээс сэдэвлэн төвд үсэг зохиосон хэмээдэг. Ингээд 635 оноос хойш жил бүрийн үйл явдлыг төвд хэлээр төвд үсэг ашиглан бичин тэмдэглэх болжээ.

Түвэдийн эзэнт гүрэн нь Тан, Хожуу Түрэг улсуудтай зэрэгцэн Төв Азид ноёрхлоо тогтоохын төлөө тэмцэлдэж иржээ. Гэвч Уйгарын эзэнт гүрэн мөхсөнөөс 2 жилийн дараа 842 онд Түвэдийн Дармаа Видүмтэн хаан 10-аадхан насандаа шадар сайддаа алуулан хаан ширээний төлөөх тэмцлийн улмаас Түвэд улс хагарснаас 150 жилийн турш энэ улсын талаар ямар нэгэн тэмдэглэл бичигдэн үлдсэнгүй харанхуй үе Түвдэд ирсэн болно.

204. Хүн нарын нүүдлийн дараах аваруудын нүүдэл

Умард Хүннү нар Төв Еврази дахь Монголын өндөрлөгөөс сяньби нарт шахагдан баруун тийш нүүдэллэснээр Германчуудыг хөдөлгөөнд оруулж Баруун Ром улсыг мөхөөснөөр түүхийн тавцан Баруун Европ томхон тоглогч болон гарч ирсэн. Үүнтэй адил Монголын өндөрлөг талд Түрэгийн эзэнт гүрэн байгуулагдах үед түүнд шахагдсан жужанууд Зүүнгарын хотгор, Казахстаны талаас сяньби нарыг шахан нүүдэлчдийн хоёр дахь том нүүдэл болох аваруудын нүүдлийг үүсгэснээр славян болон булгаруудыг хөдөлгөөнд оруулж Баруун Европт томоохон өөрчлөлтийг авч ирэв.

Грекийн Прескос МЭ 463 оны орчимд “Араатан шувуу гриффинүүдээс зугтаасан Авар хэмээх аймаг сабируудыг нутгаас нь хөөхөд зугтан зайлсан сабирууд Огур, Оногур, Сарагүр нарыг нутгаас нь хөөснөөр тэд Хойд Кавказ, Хар тэнгисийн дагууд нүүн одсон” тухай тэмдэглэн үлдээжээ.

Энэ нь дорно зүгт Сяньби нар Умард Вэй улсыг байгуулан Хуабэйг захирч, өмнө зүг Атилла үхсэнээр Хүн нар сулран доройтоод байсан тэр цаг үеэст зүүн зүгээс эхэлсэн нүүдэлчдийн их нүүдлийн дараагийн давлагааны тухай байлаа.

Дээр өгүүлсэн Авар нар нь Ухуань, Сабир нь Сяньби нар болно. Ухуань, Сяньби нар 3-р зууны үеэс Монголын өндөрлөг талд суурьшин байх үед нь хөөн Зүүнгарын хотгор, Казахстаны тал уруу нүүлгэсэн “Араатан шувуу гриффингүүд” гэдэг нь Жужан хэмээн нүүдэлчид болно.

Жужан нь анхандаа сяньби нарын захиргаанд байгаад 4-р зууны үеэс Шэлүнь хэмээх удирдагчийн дор нэгдэн Монголын өндөрлөгийг эзлэн суужээ. Жужан нар мянган хүнийг нэг хороо, зуун хүнийг нэг туг болгон зохион байгуулалтад орж, дайсанд түрүүлэн довтлон орогсод нь олзны хүн ба эд зүйлүүдийг эзэмших ба айн ухрагчдын толгойг чулуугаар цохин алах эсвэл ташуурдан шийтгэдэг байжээ. Бичиг үсэггүй тул цэргийн захирагч нар цэргээ хонины хорголоор тоолж, сүүлд модонд хэрчлээс гарган тэмдэглэх болсон байна.

Жужан нарын эзэмшил газар нь зүүн талдаа Их Хянганы нурууны цаад Манжуур, баруун талдаа Алтайн нурууг даван Зүүнгарын хотгорт тулж байв. Шэлүнь каган цолыг авч хэрэглэснээр Төв Евразийн нүүдэлчдийн тэргүүн энэ цолыг авч хэрэглэдэг болсон ба Монголын Хаан хэмээх цол нь Шэлүнийн Каган хэмээх цолноос үүдэлтэй.

6-р зууны дундуур Жужан нар түрэгүүдэд цохигдон мөхөж 552 онд Монголын өндөрлөг тал нутагт түрэгүүдийн эзэнт гүрэн тогтов. Энэ үед Хуабэй нь сяньбигийн Зүү ба Баруун Вэй улсуудад хуваагдаад байв. Түрэгийн эзэнт гүрэн энэ цагаас хойш 80 жилийн турш Хуабэй дэх Зүүн Вэй, Баруун Вэйгийн зөрчилтэй үе, Умард Чи, Умард Жоугийн зөрчилтэй үе, Сүй улс түүний төгсгөл, Тан улсын эхэн үеийн турш оршин ямагт тэднээс илүү хүчирхэг байж, тэдний зөрчил тэмцэлд оролцож ирсэн байдаг.

Хятадын Сүй улс сяньбигийн улсуудыг даран Хятадыг нэгтгэсний дараа 30 жил хүрэлгүй 618 онд мөхөж Шаньсигийн Тай Юанийн цэргийн захираг Ли Юань (Тангийн Гаозу) Тан улсыг байгуулж, Ли Юанийн хүү Ли Ши (Тангийн Тайзун) Хятадыг дахин нэгтгэв.

Тангийн хаадын дээд өвөг нь Умардын Вэй улсын Хэнанийн Умард Вэйгийн цэргийн захирагч Ли Чүгүба гэгч байгаад 450 оны дайнд Сүй улсын цэрэг олзлогдож байж. Ли Чүгүбагийн хүү Ли Майдэ Умард Вэйгийн хаан удмын язгууртан Юун Чан вангийн туслах хийн Сяньбигийн хамгийн зоригт дайчнаар шалгарч байсан боловч байлдаанд амь үрэгджээ.

Ли Чүгүба, Ли Майдэ хэмээх нэрс нь хятад маягийн боловч сяньби нэр учраас тэд сяньби хүмүүс байсан бололтой. Ли овогтон нь Хэбэйгийн өмнөд нийслэл Лун Яао Сяньд аж төрөн сууж байсан бололтой, учир нь Ли Мэйди ба түүний хүүгийн булш тэнд байдаг байна. Ли Мэйдигийн ач Ли Ху Баруун Вэй улсын Ювэн Тайгаас Дайе хэмээх сяньби овог авчээ.

Ли Хугийн хүү Ли Бингийн эхнэр нь Сяньбигийн Дүгү овогтон байсан ба Гаозу Ли Юанийн эх байв. Гаозугийн хатан нь Сняьбигийн Доу овогтон бөгөөд Ли Ши Мингийн эх болно. Тайзуны хатан нь Сняьбигийн Чансүн овогтон, Гаозунгийн эх болно. Эндээс үзвэл Тангийн хаадын удам нь хятад бус сяньби нар байсан бөгөөд Тангийн язгууртны давхарга нь ч сяньби нар байсан байна.

Хүннүгийн үеэс эхлэн нүүдэлчдийн төр нь Дорнод хэсэгт хүчирхэгжээд баруун тийш хүрээгээ тэлдэг байсан бол 552 онд эзэнт гүрнээ байгуулсан түрэгүүд баруун талаас нүүдэллэн орж ирэв. Жужан нарын захиргааны үед түрэгүүд нь Алтан ууланд (Алтайн нуруу) суун төмрийн дарх эрхэлдэг байв. Хятадын түүхэнд Алтан уулыг дуулгатай төстэй хэмээсэн бөгөөд дуулгыг тэд түрэг хэмээн дууддаг байсан нь тэднийг нэрлэх нэршил болон тогтсон хэмээн өгүүлдэг ч түрэгийг хятадаар “түжүе”, түрэгээр “тюрк” хэмээн дууддаг бол дуулгыг түрэгээр “тулга, монголоор “дуулга” хэмээн дууддаг учраас энэ тайлбарыг буруу хэмээн үздэг. Гэхдээ уг тайлбараас түрэгүүдийн уугуул нутаг нь Алтай нуруу, Тэнгэр уулын завсар орших Зүүнгарын хотгор гэдгийг тааварлаж болно.

Түрэгийн Ашина овгийн удирдагч Буман 551 онд Ювэн Тайтай холбоотон болж Баруун Вэйгийн гүнжтэй гэрлэсний дараа жил Жужаныг дарж, хааныг нь хороожээ. Буман өөрийгөө хаан хэмээн зарлаж Түрүү Түрэгийн төрт улсыг байгуулав. 3-р үеийн хаан Мукан 555 онд Жужаныг бүрэн мөхөөж Монголын өндөрлөгөөс хөөн өөрсдийн ордоо Монголын өндөрлөг талд шилжүүлэв.

Түрэгүүд ийнхүү баруун талаас Монголын өндөрлөгт орж ирэн Жужануудыг хөөснөөр Жужанууд Казахстаны талд шахагдаж, тэнд байсан нүүдэлчид Газар дундын тэнгис рүү шахагдсан нь аварууд байлаа. Ийнхүү аварууд Казахстаны талаас шахагдан Ижил мөрнийг гатлан Хойд Кавказын Алан нарын нутагт орж ирэн Зүүн Ромын Юстиниан хаанд элч илгээжээ. Юстиниан хаан аваруудад төлбөр төлөн хил хязгаараа сахиулав.

Аварууд ийнхүү Газар Дундад тэнгист орж ирэх үед Хуабэйд Ювэн Тай Баруун Вэй улсыг унагааж өөрийгөө хуанди хэмээн зарлаж Умард Жоу улсыг байгуулсан 557 оны өвөл байсан болно. 562 онд Аварын Баян хаан Дунай мөрний адаг орчмын нутгийг дайлан тэр нутагт нутагшин байсан славянуудыг өөртөө нэгтгэн Дунай мөрний дунд биеийн гепидүүдийг цохин, Дунай мөрний эхээр нутаглан байсан лангобардуудыг Италид нүүн одсоны дараа нутгийг нь өөртөө нэгтгэснээр эзэмшил нутаг нь зүүн талдаа Дон мөрөн, баруун талдаа Эльба мөрөн, Адриатын тэнгис хүрч тэлэв.

626 онд Баянгийн хүү Каган авар, славян, гедип, булгар угсаатнаас бүрдсэн их цэргийг захиран Персийн Сасанидын улстай холбоотон болж Зүүн Ромын эзэнт гүрний нийслэл Византыг довтлов. Гэвч энэ довтолгоо бүтэлгүйтэн аваруудын хүчин чадал доройтож, 796 онд Франкын Карл хааны зарлигийг хүлээсэн Пипинчүүд аваруудыг бут цохижээ. Гэвч аварууд Дунай мөрний дунд биеэр үлдэн хоцорч 9-р зууны сүүлээр мажаарууд нүүн орж ирэх хүртэл тэндээ суурьшсан байна.

Аваруудын үлдээсэн өргөн уудам нутгийг эзлэн суусан хүмүүс нь славянууд болно. Уг нь славянууд Украины Днестр мөрний эхээр нутаглаж байжээ. 5-р зууны дундуур Хүн нарыг мөхсөний дараа славянууд газар нутгаа тэлж зарим хэсэг нь урагш нүүдэллэн Дунай мөрний адгаар суурьших болжээ. Энэ үед нь аварууд нүүн ирж славянуудыг эрхшээлдээ оруулсан байдаг.

Славянууд аваруудын хамт Византийг довтлоход оролцож Дунай мөрнийг гатлан Балканы хойгоор урагшилж, зарим хэсэг нь Эгейн тэнгисийг туулж, Крит аралд хүрчээ. Славянуудын энэ тэлэлт нь 7-р зууны дундуур Грекийг бараг бүхэлд бүрхэж грек хэл зөвхөн Византийн эргэн тойронд хэрэглэгдэж, бусад нутагт славян хэл зонхилох болов.

Славянууд зүүн хойд талдаа Балти (Латви Литва нарын өвөг дээдэс) нарын газар нутгийг булаан 6-р зуунд Ижил мөрний эхээр нутаглах фин нарын нутагт нэвтэрчээ. Эдгээрийг зүүн славянууд гэх бөгөөд хожмын оросуудын өвөг дээдэс болно. Славянууд баруун талдаа германчуудын үлдээсэн Төв Европыг эзэгнэн Эльба мөрөнд хүрч, зарим нь цаашлан Эльбаг гатлан Лейпциг хүрсэн байна.

Аварууд, славянуудтай хамт Византийг довтолсон булгарууд Хойд Кавказын тал нутгийн нүүдэлчид бөгөөд тэдний хэсэг нь 679 онд Аспарух каганы удирдлага дор аваруудын хүч сулрах үед Дунай мөрний адгийг эзэлж, тэнд орших славянуудыг эрхшээлдээ оруулжээ. Ийнхүү Болгар улс үүссэн байна. Өнөөгийн болгар хэл нь слав хэл бөгөөд энэ нь булгарууд нутгийн уугуул оршин суугчдын хэлийг авч хэрэглэх болсонтой холбоотой болно.

Булгаруудын нөгөө хэсэг нь Хойд Кавказаас Ижил мөрнийг өгсөж улс байгуулсан ба тэд турк хэлээр ярина. Ижил мөрөнг турк хэлээр Этил мөрөн гэдэг бөгөөд оросууд Волга хэмээн нэрлэдэг нь тэнд булгарын улс байсан гэдэг утгаар нэршсэн болно.

Ийнхүү Түрэгийн эзэнт гүрэн нь баруун талдаа аваруудын нүүдлийг үүсгэн Газар дундын тэнгис болон Баруун Европт томоохон өөрчлөлтийг хийсэн бол зүүн талдаа Хятадын ертөнцөд түүнээс үл дутах нөлөө үзүүлсэн болно.