408. Тэмүжин

Монголчууд өөрсдийгөө татаар, зүрчид, түрүг, киданчуудаас ялгаатай эртний Хүннү нарын үр хойч хэмээн үзсээр ирсэн. Монгол аймаг нь бүр Түмэн хааны түрүгүүдийн үед Дотоод тэнгисийг гатлан Онон мөрний хөндийд ирсэн Бөртэ чоноос гаралтай хэмээн үздэг ба Есүхэй баатар нь түүний 22 дахь үеийн хүн болно. 

Монгол овог аймаг нь Есүхэйн өвөг эцэг Хабул хааны үед нэгдэн нягтарч аймгийн зохион байгуулалтад орж зүрчидүүдийг тал нутгаас цохин хөөн явуулж Онон мөрний хөндийд баттай суурьшжээ. Монголчуудын дайсан дан ганц зүрчид нар байсангүй тэдний хилийн дагуу байрлах өөр нэг овог аймаг болох татаарууд байлаа. Зүрчидүүдийг цагаан хэрмийн цаад уруу хөөн явуулснаар Монгол аймаг Татаар аймгууд айлсах болж хоорондоо зөрчилдсөөр эдгээрийн хоорондох нэгэн тулаанд Хабул хаан амиа алджээ.  

Хабул хаанаас хиадууд гарчээ. Хабул хаан 7 хөвүүнтэй ч хаан ширээгээ өөрийн хаял дүү тайчууд овгийн Амбагайд гэрээслэн үлдээжээ. Энэ нь хүчирхэг зүрчид болон татаар нарын эсрэг хиад-тайчуудын хүчирхэг холбоонд үндэслэсэн боржигон овгийн монгол аймгуудыг нэгтгэх гэсэн алсын бодол байжээ. Амбагай хаан татааруудтай эв найр тогтоохыг оролдон сүй тавихаар очиход тэд барин авч эртний өст зүрчид нарт өгч хороолгожээ. 

Ийнхүү монгол аймаг зүрчид, татаар аймгуудтай хэзээ ч үл эвлэрэх өс зангидсан байна. Амбагай алагдахын өмнө хаан ширээг мөн л өөрийн хөвгүүдэд өгсөнгүй хиадын Хабул хааны 4-р хөвүүн Хутулад өгчээ. Хутула нас барахынхаа өмнө ор залгамжлагчаа нэрлэж амжсангүй өөд болсноор боржигон аймаг удирдагчгүй хоцров. Уламжлал ёсоор хаан ширээ одоо тайчуудад ирэх ёстой хэмээн тайчуудын Таргудай Хирилтүг үзэж байсан боловч хиадуудад тийм бодол байсангүй.

Учир нь Хутула хааны нас барсан сүүлийн тулаан болох Жила Бухын дэргэдэх тулаанд Есүхэй баатар Хутулагийн унасан тугийг босгон цэргийг оройлон дайрч татаарын гол өргөөг эзлэн авахад татаарын хаан Мэгүжин сүүлт арай хийн амь мултарсан байна. Үүгээр хиадын Есүхэй нэр хүнд маш өндөрт мандсан нь хиадуудад аймгийн удирдагчийг зүгээр нэг тайчуудад найр тавин өгөх бодолгүй болгожээ. 

Яг энэ үеэр хэрэйд аймагт үймээн гарч хаан ширээ залгамжлагч Тоорилын эсрэг дүү Эрхэ хар Алтайн цаадах наймануудтай нэгдэн улсын жолоог авахыг оролджээ. Тоорил хаан монголчуудаас тусламж гуйхад цор ганц Есүхэй баатар тусалсан нь маш амжилттай болж наймануудыг хөөн явуулж Есүхэй Тоорил нар ах дүү бололцон тангараг өргөжээ. Энэ дайнаар Есүхэй улам их олз олж баяжсан түүнтэй хамт яваагүй олон ноёдыг хожим амаа барихад хүргэсэн юм. 

Энэ нь тал нутагт Есүхэйн нэр хүндийг улам өргөж тэр овог нэгтэн дотроо хамгийн нэр хүндтэй, хамгийн баян болжээ. Одоо Есүхэй зүгээр нэг хүчирхэг баатар биш түүнийг Хэрэйд аймаг тэр чигээрээ дэмжиж байв. Энэ нь түүнийг бусад бүх ноёдоос эрс ялгаатай хүчирхэг нэгэн болгон хувиргажээ. Энэхүү дурдсан үйл явдал уг роман эхлэхээс өмнө болоод өнгөрсөн зүйл байлаа. Цаашид ингэж нуршилгүй бусад түүхэнд аль болох дурдагдаагүй баримтуудыг голчлон дурдахыг хичээх болно.

Есүхэйг 5 настай байхад эцэг Бартан баатар онгудын ноёны охин 3 настай Сочигэлийг сүйлжээ. Онгуд аймаг нь зүрчидүүдэд алба хаадаг бөгөөд монгол зүрчид 2 гурав дахь үе дамжин хоорондоо өс зангидан үргэлж тулалдаж байв. Хабул хааны үед 2-тоо монголчууд зүрчидүүдийг ихэд дийлсэн ч бүрмөсөн устгаж нэгнээ чадахгүй л байв. 

Монголчууд догшин, өсөрхүү тул Сочигэлийн эцэг онгудын мянгатын ноён ухаан зарж монголчууд дотроос өөрийн холбоотон болгохоор Бартан Баатрын хүү Есүхэйг сонгож сүйлжээ. Есүхэйг 12 настай байхад нь Бартан Баатар хүүгээ дагуулан онгудад зочилжээ. Гэвч үүнээс 5 жилийн дараа Есүхэй эрийн цээнд хүрэх үедээ олхонудаас гэргийгээ сүйлж аваад буцаж явсан мэргидийн Их Чилэдүгээс Бөртэг өөрийн хоёр ах Нэхүн тайш, Мэнгэтү, дүү Даридай нарын хамт булаан авч өөрийн гэргийгээ болгожээ. 

Гэвч эртний сүйг биелүүлэхийг шаардсан өвгөдийн үгэнд орж тухайн жилдээ онгудын Сочигэлийг 2 дахь эхнэрээ болгон буулган авсан байна. Дараа жил нь 2 хатан 2-ул нуган үр төрүүлсний их хатнаас төрснийг Тэмүжин, 2-дох хатнаас төрснийг Бэгтэр хэмээн нэр хайрлажээ. Нас чацуу 2 нуган үртэй болсон нь хожим эдний хоорондох зөрчлийн эх болжээ. Гэхдээ Бөртэгээс төрсөн нуган үрийг өөрийн залгамжлагч хэмээн үзэн татаарын Тэмүжин баатрын нэрийг хайрлажээ. Есүхэйд түүнээс өөр хүчирхэг дайсан таарч байгаагүй юм.

Есүхэйн 2 ах эрт өвгөдийн оронд одсон бөгөөд Мэнгэтү хиан татаартай байлдах үед, Нэхүн хазаар гүйлгэгч нартай санаандгүй харвалдах үед суманд оногдож өөд болцгоожээ. Есүхэйн 2 ах нас барахад тэдний хөрөнгийг хамаатнууд хуваан авч, эхнэр үр хүүхэд нь отгон дүү Даридайд очсоноор хамгийн том авга Мэнгэтү хиан ууган хөвүүн Өнгүр Даридайн гэрт амьдрах болов. Үеэл нараас нь Хутугту Жүрхи, Бүри Бөх, Их Чэрэн нар амьд байсан бол Хутулагийн гурван хөвүүн Зүчи, Гирмагу, Алтан нар хиадуудын гол ноёд болон үлджээ. 

Хутула хаан нас бараад 9 жил өнгөрөхөд хаан сонгож чадсангүй, энэ нь хиад тайчуудын хоорондох эв нэгдлийг улам сулруулжээ. Тайчуудын ноёд Амбагай хааны хөвүүд болох Таргудай, Агучу, Моричи нар дундаас Таргудайг хаан өргөмжлөх бодолтой байв. Хиадууд Бартан баатрын хөвүүн Есүхэйг хаан өргөмжлөх санаатай байсан ч санаа нэгдэж чадаагүй юм. Тэдгээрээс Хутула хааны 3 хүүгийн отгон болох Алтан толгойлж өөрийг нь хаан суулгахгүй бол Таргудайг дэмжих санаа агуулж байв. Тэр овог нэгт Есүхэйг хаан суухыг тэвчиж үл чадав.

Татаарын дайнаас хойш хиадууд ихэд хүчирхэгжиж нэгэн том хүрээ үүсгэн хамтдаа амьдрах болов. Энэ үед хиад нарын хамгийн ахмад нь Хабул хааны отгон хүү Төдөгэн авга байв. Хиадын Хабул хаан нь Бодончорын жич хүү Хайду хааны удам бол Тайчуудын Амбагай хаан нь Бодончарын хөвүүн Хабич баатрын удам юм. Төдөгэн авга тайчуудын ахмадуудтай ярилцаж Есүхэйг хаан ширээнд суулгахыг зөвшилцөхөд тэд Есүхэйг хаан суухад татгалзах зүйлгүй, харин хэт залуу байна хэмээсэн байдаг. 

Ингээд Төдөгэн авга Есүхэйг хүүгээ гэрлүүлэхийг зөвлөсөн байна. Гэвч түүнийг хаан суухад хиадын Хутулагийн хүү Алтан, тайчуудын Амбагай хааны хүү Таргудай нар эсэргүүцэж байв. Хутула хаан үе залгамжлагчаа нэрлээгүйн ийнхүү тайчууд хиадуудын хооронд хагарал гарахад хүргэж энэ хагаралд хиадын зарим ноёдууд тун чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. Есүхэй баатар Төдөгэн авгын үгэнд орж 9 настай Тэмүжинг дагуулан түүний эх Өүлэний төрөл болох олхонуд аймгаас бэр гуйхаар мордсон байна. 

Есүхэй Тэмүжинг дагуулан 4 өдөр явсны дараа Хэрлэн голын эрэг дээр хонгаридын Дай Сэцэнтэй санамсаргүй таарчээ. Тэд Жил Бухын тулалдаанд татаарын Мэнгүжин сүүлтийг дайлах үеэр тааралдсан явсан тул түүнийг мэдэлцэж гэрт нь саатжээ. Дай Сэцэнг Тэмүжинээс 1 насаар ах охинтойг мэдэж улмаар сүй тавиад Тэмүжинг үлдээн буцсан байна. Гэвч Есүхэй буцах замдаа түүнийг отсон татааруудтай таарч хор уужээ. Уг татааруудыг Есүхэй өөрийг нь таниагүй хэмээн бодож байсан боловч Хиадын Алтан Тайчуудын Таргудайд, Таргудай эртний өст татааруудад хэл дуулгасан байсан гэдэг.

Боржигоны ноёдуудаас Таргудайд Есүхэйг хорлох үндэслэлтэй шалтгаан байсан боловч хиадууд дотроос түүнд хэл дуулгах өөрийн хүн зайлшгүй хэрэгтэй байсан ба энэ хүнийг Хутулагийн хүү Алтан хэмээдэг. Хутулагийн хүү Алтан нөгөө 2 өрсөлдөгчөөс илт хүч дутуу байсан тул илүү хүчтэй нэг овгийн Есүхэйг тайчуудын Таргудайгаар даруулах сонирхол мөн байв. Ингэвэл үлдсэн хиадууд дотор Алтан хүчирхэг болж үлдэх боломж бол байлаа. 

Есүхэй хор ууж хорлогдоод үхэхийнхээ өмнө өөрийн амь сахигч зуутын ноён Мэнлигт хонгаридаас Тэмүжинг авч ирэх, цаашид өөрийн хүүхдүүдийг харж хандахыг захиад өөд болов. Есүхэйг нас барсны дараа түүний адуу Даридай харж хандаж байхаар болов. Мөн Даридай хууль ёсоор өөрийн ах Есүхэйн эхнэр хүүхдийг авах ёстой ба Есүхэйн өв хөрөнгийг тэдний ойрын хамаатнууд хуваан авах эрхтэй байжээ. Хэрэв Есүхэйн ууган хүү болох Тэмүжин эр цэргийн нас болох 13 нас хүрсэн бол эцгийн хөрөнгийг шууд өв залгамжлах эрхтэй байсан боловч хүү дэндүү балчир дөнгөж 10 настай байв.

Жамухагийн өвөг Бүр Булчиру нь татаарын дайн дараа хиадуудтай ойртох зорилгоор өөрийн хөвүүн Хар Хадаандаа Хутула хааны дүү Хулан ноёны охиныг сүйлжээ. Жадаран аймаг нь Бодончор мунхагт хүчээр ирсэн урианхай эмэгтэйгээс гарсан хүүхэд болох Жажирадайн удам тул боржигон аймагт хамаарах бөгөөд хиад, тайчуудтай эртний холбоотой гарал нэг аймаг гэж үздэг. Хар Хадаан эцгийн бодлогыг үргэлжлүүлэн 10 настай хүү Жамухыг эхийнх нь авга хиадын Их Чэрэн ноёных уруу явуулжээ. 

Гэвч Жамухагийн хиадын хүрээнд ирэх үеэр Есүхэй баатар нас барсан хэцүү цаг үе таарчээ. Есүхэйг амьд байхад хиадын тэргүүн байж түүнийг Тэмүжин үе залгамжлах нь бараг ойлгомжтой байв. Гэвч Есүхэйг үхсэний дараа хиадын тэргүүн хэн болох нь тун ойлгомжгүй болж ирсэн энэ үед Жамуха Тэмүжинг сонгон нөхөрлөжээ. Гэтэл түүн үе тэнгийн Хутугту Жүрхийн хөвүүн Сача Бэхи, Сача Бэхийн дүү Тайчу, Мэнгэтү хиагийн ууган хүү Өнгүр гээд бусад хөвүүд хиадын тэргүүн болж үе залгамжлах бодит боломж гарч ирсэн хүнд хэцүү цаг үе байжээ.

Тэмүжин хонгаридаас буцан ирсний дараа эхийгээ Даридайд очихгүй байхыг ятгаж чаджээ. Ингэхдээ нэгд эцгийн туг Даридай шилжих тул хожим эрийн цээнд хүрэх үед Тэмүжин эцгийн өвийг өвлөх эрхгүй болно, 2-рт Өүлэн Даридайд очвол Мэнгэтү Хиагийн ууган хөвүүн Өнгүрийн дор Тэмүжин сууж хожим нь эцгийн туг болон хиадын тэргүүн Өнгүрт шилжих ёстой байв. 

Эцгийн хөрөнгө болон цэрэг эрсийг тэртэй тэргүй алдахаас гадна тугийг алдсанаар хожим нь эрийн цээнд хүрэх үедээ эцгийн өвийг нэхэх эрхээ алдах бодит аюул байжээ. Иймээс Тэмүжин эр цэргийн нас болох 13 нас хүртэл эцгийн тугийг алдахгүй хадгалж чадвал эцгийн өвийг нэхэх эрхтэй үлдэх байв. Тэмүжин бүх хөрөнгөө алдсан ч хожмын нэр төрийг сонгон авсан юм.

407. Судрын чуулган ба Нууц товчоо

Монголчуудын түүхийн талаар бичиж тэмдэглэж үлдээсэн түүхийн 2 чухал баримт бичиг бол Нууц товчоо ба Судрын чуулган болой. Харамсалтайн энэ 2 баримт бичигт дурдсан баримтууд хоорондоо зөрчилдөхөөр барахгүй бие биеэ үгүйсгэсэн хэлбэртэй ч олдог. Тэгвэл энэ 2 баримт бичгийн чухам аль нь үнэнийг өгүүлсэн бэ?

Тухайн түүхийн баримт бичгийг бичихэд зохиогчийн санаа маш чухал байдаг. Зохиогчийн хэн болох, гарал үүсэл, язгуур угсаа, үзэл бодол нь түүхийн энэ баримтад бүрнээ тусгагдсан байдаг учраас аливаа баримтаас зохиогчийн бодож сэтгэж байсан үзэл бодлыг ялгаж салгаж ойлгох нь чухал. Нууц товчооны хувьд зохиогч нь тодорхой бус бол Судрын чуулганыг Рашид ад-Дин бичсэн болно.

Рашид ад-Дин Газан болон Өлзийт хааны үед албан тушаал суга дэвшин Ил хаант улсын мөнгөн санхүүг хариуцан захиран зарцуулах эрхтэй ерөнхий сайд буюу везир /1298 онд/-ээр томилогджээ. Энэ үед тэрбээр үлгэрт гардаг шиг л баяжиж Тебриз хотын ¼-ийг тэнд хамаарагдах дэлгүүр мухлаг, дэн буудал, уран дархны газар, жимсний цэцэрлэгийн хамт эзэмшиж тоо томшгүй эд хөрөнгөтэй нэгэн байв. 

Энэ үед тэрээр хаанаас Монголчуудын түүхийг бичих даалгаврыг хүлээн авчээ. Гэвч түүнд энэ өөрийн албан тушаалаас гадна түүх бичихэд гаргах цаг хугацаа гэж байсангүй. Тэрбээр чадварлаг санхүүч байсан болохоос түүхч байсангүй, түүхийг бичих дадал туршлага ч байсангүй. Гэвч тэр овжин зальжин эр байв. Тэр Перс хотын аль боловсролтой ухаалаг хүмүүсийг цуглуулан түүхийн номд оруулах мэдээ цуглуулах даалгавар өгч цуглуулсан материалыг үнэн худлыг нягтлаагүй ном болгон бэлтгэн Өлзийт хаанд өргөн барьж их хэмжээний шан харамж хүртжээ. 

Үүнийг мэдсэн Кашани нарын эрдэмтэд үүнийг түүхэн бүтээл биш эрээвэр хураавар эх мэдээ мэдээллийн цуглуулга болохыг айлдсан боловч хэн ч үүнийг нь ойшоосонгүй. Везир Рашид ад-Дин хожим буруутаж цаазлуулсны дараа хэн ч Судрын чуулганыг эмхлэн сайжруулсангүй тэр хэвээр үлджээ. Ийм учраас Судрын чуулганд нэг үйл явдлыг өөр өөр газарт янз бүрийн байдлаар бичиж тэмдэглэсэн нь олон тааралддаг тул алиныг нь үнэн болохыг тогтооход бэрхшээл учруулдаг. Гэхдээ л тухайн үед хуримтлагдсан түүхэн баримт гэдгээрээ чухал ач холбогдолтой билээ.

Нууц товчооны хувьд зохиогч нь хэн болохыг олох оролдлого олон удаа хийгдсэн боловч тийм ч амжилттай болоогүй юм. Гэхдээ л Лев Гумилёв энэ 2 баримт бичигт эрс ялгаатай өгүүлж буй баримт бичгүүдийг цуглуулан дүгнэх явцдаа дараах таамаглалыг хийсэн болно. 1-рт Даланбалжуудын тулааны талаар Судрын чуулганд Чингис хааныг ялсан хэмээдэг бол Нууц товчоонд Жамухыг ялсан хэмээсэн ч ялалтынхаа үр шимийг хүртэхийг Жамуха өөрөө татгалзсан гэв. 2-рт Судрын чуулгад Жамухыг Элжигдэй ноён тасар татан цаазалсан хэмээдэг бол Нууц товчоонд Жамухын өөрийн хүсэлтээр цус гаргахгүй хороов гэжээ. 

Судрын чуулгад Жамухыг зарчимгүй, цагаандаа гарсан өдөөн хатгагч гэж өгүүлсэн бол Нууц товчоонд Тэмүжиний хамгийн дотнын анд хэмээн тэс өөрөөр өгүүлдэг. Судрын чуулганд Чингисийг 1155 онд төрсөн гахай жилтэй гэсэн бол Юан шид 1161 онд төрсөн морь жилтэй хэмээсэн байдаг ба олон судалгаагаар Чингис хааныг морь жилтэй хэмээн үзсэн байдаг нь судрын чуулгад өгүүлсэн баримт болгон үнэн бишийг бас харуулдаг. 

Тэр ч байтугай Тэмүжин тайчуудад олзлогдож, олзноос зугтаасан, мэргидүүд довтолсон, хариу довтлон мөхөөсөн, Жамухатай нөхөрлөсөн, ханаар өргөмжлөгдсөн зэрэг маш олон үйл явдлыг 1178-1182 оны хооронд болж өнгөрсөн гэсэн хэрнээ жижиг овгийн хан байгаад Монгол улсын эзэн хаан болсон дараагийн 16 жилийн хугацаанд Жамухатай муудсан, татаруудыг мөхөөсөн, Жүрхэнийг номхруулсан гэсэн 3хан үйл явдлыг болсон мэтээр бичсэн байдаг. Нууцгайлсан энэ он жилүүдийн түүхийг Рашид ад-Дин ч мөн адил эвтэйхэн тойрч гарчээ.

Гэтэл Нууц товчоонд хадам аавд нь “Миний хүү нохойноос айдаг” хэмээн хулчгар болж харагдуулсан, Чарх өвгөн Тэмүүжинд хар нутагт нь хаяад нүүж одсон тухай хэлэхэд уйлж буй байдал /цагийн эзэлсэн их хааны тухай бичиж байж иймхэн юмыг орхигдуулж болноо доо/, Тайчууд болон Мэргидийн довтолгооны үеэр тэднийг эсэргүүцэн тэмцэлгүй дутаасан тухай, үүнээс болж Бөртэг алдан Бурхан Халдун ууланд гарч мөргөлийн гуйлт хийж буй зэргээр Тэмүжинг аймхай хулчгар хэмээн дүрслээд зогсохгүй эцэг нэгт ах Бэгтэрийг эсэргүүцэн тэмцээгүй байхад нь араас нь гэтэж харваж алж байгаа, Өүлэн эх Тэмүжинг зэрлэг араатан, чөтгөр шуламтай зүйрлэн загнаж буй, Тэв Тэнгэр бөө Хасарыг гүтгэхэд Чингис хаан дүүгээ баривчлан шийтгэхийг завддаг, Тэв Тэнгэр бөө, Бүри Бөхийг ёс бусаар хороосон үйлдэл, үнэнч шударга Наяа ноёныг шийтгэхээр завдсан тухай гээд Чингис хааныг тун таагүй этгээд хэлбэрээр олонтаа дүрсэлсэн байдаг. 

Их хааны тухай бичиж байгаа бол эдгээр баримтын дурдахгүй орхих, зөөлрүүлэх боломж байсаар байтал тэгсэнгүй, эдгээрээс чухал олон баримтыг орхисон байж. Үүнээс үзвэл Чингис хаан аймхай хулчгар төдийгүй өс өвөрлөсөн, харгис хэрцгий, мулгуу нэгэн байж таарах. Гэтэл ийм зан авиртай хүн их хаан болж чадах уу? Ямартай ч Нууц товчоо Чингис хааныг магтан дуулсангүй.

Нууц товчоонд Чингис хааны хамтран зүтгэгч, баатар жанжнуудын талаар магтаалын үгийг хайрлаагүй бөгөөд тэдний гавьяаг дахин дахин дурдахдаа огт төвөгшөөсөнгүй. Тэр тусмаа эдгээр магтаалыг нэг бол Чингисийн амаар эсвэл Жамухын амаар хэлж буй байдлаар гаргаж дүрсэлсэн нь сонин. 

Жишээ нь дөрвөн нохой хэмээн Зэв, Хубилай, Зэлмэ, Сүбээдэй дөрвөөр эхлээд Уруд, Мангуд нар болон бусад бүх хүмүүсийг магтсан мөртлөө Чингис хааныг өөрийг нь маш сайхан хуяг дуулгатай гэхээс өөр магтаалын үг хэлсэнгүй. Зохиогчийн хамгийн хайртай баатар Сүбээдэй баатар мэт. Түүнийг магтах үгсийг үл хайрласан байх. Зохиогч тэр үеийн бусад баатруудад ч сайн байж. 

Жишээ нь Өгэдэй хааны хийсэн 4 муу үйлийн нэгд жирийн дайчин Доголху чербиг хороосон нүглийг тоочсон байдаг. Зохиогч Ванханд дургүй болох нь олон зүйл дээр ажиглагдсан төдийгүй хувийн өшөө хорсол ч байж магадгүй. Харин Жамухын хувьд бараг Чингисээс илүү холыг харсан ухаалаг, үнэнч сэтгэлтэн мэтээр дүрсэлсэн бусад баримт бичигт өгүүлсэнтэй хол зөрдөг.

Зохиогч Сүбээдэй баатар болон тэдний үеийнхэнд магтаалын үгээ хайрлаагүй бол бусдад нь тун дурамжхан байсан. Чингисийн хүүхдүүдийн талаар л гэхэд олигтой зүйл өгүүлээгүй. Зүчийг Чингисийн хүүхэд биш гэсэн хов живийг байсхийгээд сөхөж байсан бол Цагадайг ууртай догшин гэхээс өөр зүйл тэмдэглэж үлдээсэнгүй. Өгэдэй илүүтэй муулж унжгар залхуу, архичин, хормойн донтон гэсэн бол түүний хүү Гүюгийг шууд доромжилсон, үнэн сэтгэлээсээ үзэн ядсан байдлаар бичсэн байдаг. 

Харин Тэмүгэ Отчигоныг үргэлж өмөөрсөн, магтсан аясаар бичжээ. Энэ шинж Тэв Тэнгэрийг хороох үед илүү тод илэрнэ. Энэ бүхнээс Лев Гумилёв Нууц товчоог зохиогч нь ахмад үеийн цэргийн хүн байсан гэж үзэхэд хүргэв. Жамухыг хороосон Элжигдэй ноён Гүюгийн дотнын нөхөр байсны улмаас түүний нэрийг огт дурсаагүй гэж үзвэл тэрээр Отчигон ноёныг дэмжигчдийн дунд байж магадгүй төдийгүй сүүлд Отчигон ноён төрийн эргэлт хийхийг оролдсон хэрэгт хомрогдон орж цаазлуулсан ч байж магадгүй хэмээн үзжээ.

406. Байдрагийн бэлчирт юу болов?

Тэмүжин, Ванхан, Жамуха хэмээн эрсийн гурамсан харьцаа Монголын түүхийн нэгэн сонирхолтой агшин болно. Ердийн нэг жижиг овгийн толгойлогч хэрхэн Монголын эзэнт гүрний хаан болов гэдэг их л сонин асуудал.

Тэгэхэд яг Байдрагийн бэлчирт юу болоод өнгөрчхөв өө. Нууц товчоо болон Судрын чуулгад энэ үйл явдлын талаар бараг адилхан зүйл тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд Найманы гол хүч болох Хөгсэү Сабрагийн армитай нүүр тулан байлдахаар зэхэж байсны урд шөнө Ванхан цэргээ аван Тэмүжинг орхин дутаан одов. Найманууд Тэмүжинтэй байлдсангүй дутаасан Ванханг хөөн цохиход Ванхан Тэмүжинээс тусламж гуйхад Тэмүжин дуртайяа туслав. 

Үнэхээр л байлдааны талбарт хаян дутаасан бол яагаад туслав. Нууц товчоонд өгүүлснээр Найманууд Ванханг мөрдөн мөшгөж, мөхөөдгийн даваан дээр тусалсанд Ванхан ихэд баярлана “Нэг удаа удаа би улсаа алдаад явж байхад миний анд Есүхэй баатар намайг аварч, улсыг минь эргүүлэн авч өгч билээ. Харин одоо мөхөж байсан улсыг минь Тэмүжин хүү аварч, авч өглөө... надад олон хөвгүүд байхгүй, байгаа нь ганц Сэнгүм. Тэмүжинг Сэнгүмийн ах болгох юмсан” хэмээжээ.

Энэ бол маш ноцтой асуудал бөгөөд Сэнгүмийн ах болно гэдэг Хэрэйдийн хан ширээний асуудал юм. Энэ бол Тэмүжиний тусалсны өр төлбөр байлаа. Нэгэнт ам алдсан тул Ванхан Тэмүжин нар Туулын хар шугуйд уулзан эцэг хүү болох ам тангараг өргөжээ. Ванхан ам тангараг өргөхдөө тийм ч дуртай байсангүй. Тийм ч учраас үүний дараа Тэмүжинг хорлон алахаар зэхэж оролдож байсныг Нууц товчоо, Судрын чуулганд 2-уланд нь дурджээ.

Эргээд Байдрагийн бэлчирт юу болов гэдэг рүү эргэн харья? Наймантай байлдаж байсан Ванхан, Тэмүжин нар тулалдаан дуусахаас өмнө яагаад салав? Ванханг дутаан одоход араас нь Жамуха очин уулзсан бөгөөд тэдний хооронд болсон яриаг Судрын чуулган, Нууц товчоонд мөн дурдсан байдаг. Харин найманууд Ванханг мөшгөн дайрахад тэрээр өчигдөрхөн өөрөө нүүр буруулан одсон хүнээс эргэн тусламж гуйв? Тэмүжин туслав. 

Эндээс үзэхэд тэр шөнө Ванхан, Тэмүжин нар нэлээд ноцтой муудалцаад Ванхан Тэмүжинг орхин одсон хэмээн үзэх магадлалтай. Гэвч эргэн тусламж гуйх нүүртэй, өөрт нь Тэмүжинг тусална гэдэгт итгэлтэй байсныг бодоход маргаанд ямар ч байсан Ванханы зөв байж. Ванхан Тэмүжинг орхин одоход Жамуха түүнийг гүйцэн очиж Судрын чуулганд бичсэнээр “Миний ахан дүүс бол зуслангаас өвөлжөө рүүгээ нүүх болжмор шувууд шиг гэдгийг хан та юу эс андах билээ. 

Чингис хаан бол миний л нэгэн төрөл хүн, тэр зугтахаар бэлдэж байна. Харин би таны хэзээ ч Таны болжмор шувуу хэвээрээ үлдэнэ” гэсэн бол Нууц товчоонд өгүүлснээр ”Тааж ядаад байх юмгүй, миний анд Тэмүжин аль эртнээс нааш Наймануудтай элч төлөөлөгчөө солилцоод байсан юм. Тэгээд л тэр бидэнтэй ирж нийлэхгүй байгаа юм. Хантан минь, би бол үргэлж дэргэд чинь эргэлдэж байдаг цахлай шувуу, миний анд бол нүүдлийн шувуу болжмор шүү дээ” хэмээжээ.

Үүнийг сонсоод Гүрин баатар “Анд нөхөд, ахан дүүсийн хооронд иймэрхүү зусар зулгуй үг хэлэлцэх нь зохисгүй” /Судрын чуулга/, “Яахаараа чи, бусдыг зусардан зулгуйдаж, өөрийнхөө шулуун шударга ахан дүүсийг гүжирдэн гүтгэж байдаг юм бэ?” /Нууц товчоо/ хэмээн дургүйцлээ илэрхийлсэн байдаг. Ванхан ямар ч хариу хэлсэнгүй боловч Жамухын үгэнд шууд итгэсэн нь хачирхалтай. Энд нэг л тайлбар олдоно. 

Урд шөнийн маргаан болоход Гүрин баатар байгаагүй учраас маргааны нарийн ширийнийг эс мэдэн чин шударгаар Жамухыг хов зөөлөө хэмээн буруутгасан бол Ванхан, Жамуха нар маргааны талаар сайн мэдэж байсан учраас Ванхан Жамухын үгийг ердийн хов жив гэж үзэлгүй шууд хүлээн авсан байж болно.

Ванхан Жамухын үгэнд итгэн Тэмүжинг Наймантай холбоо тогтоож, хэлэлцэн тохирсон байж магадгүй гэж үзсэн учраас тэрээр айн ширвээтэн цэргээ аван зугтаасан бололтой.

Ванхан Тэмүжинтэй эцэг хүү бололцсоны дараа хан ширээ Нилха Сэнгүмийн гараас эргэж буцалтгүй холдож орхив. 

Үүнд дургүйцэн өөрийн үгээ хэлсэн Нилха Сэнгүмийн үг тал нутагт тархсаны дараа түүн дээр язгуурын Монголын томоохон төлөөлөл болох монгол язгуурын ноёд болох Алтан, Хучир, хар Киданы Өвөгжин Ноёхон, хоёр баатар Сэгээтэй-Тоорил, Хачиун Бэхи /Судрын чуулгад сүүлийн 2 баатрыг мангуд овгийн Тагай Хүлэг, нирун Монголын Мухар-Хүрэн нар байсан хэмээжээ/ нар ирж Нилха Сэнгүмийг ятган алдагдсан хан ширээг буцааж олгох, Тэмүжинг мөхөөхөд чинь тусалъя харин чи үүнд Ванханы оролцуулахыг ятга хэмээсэн байна. Ванхан ийнхүү Тэмүжиний эсрэг хуйвалдаанд нэгджээ.

Гэвч энэ хуйвалдаанаар Тэмүжинг хорлох гэсэн оролдлого жирийн адуучин Бадай, Хишилиг нараас болон тасалджээ. Тэмүжин хуйвалдааныг мэдэн нүүн холдсон боловч удалгүй эсрэг талын цэрэг түүнийг гүйцэн ирсэн байна. Гэтэл гүйцэж ирсэн цэргүүд Жамухын цэргүүд байсан төдийгүй тэд ямар нэгэн үйлдэл хийлгүй Тэмүжинг зугтах бололцоо олгож, Жамуха өөрөө Ванхан нэхэн иртэл юу ч хийлгүй хүлээсэн байдаг. 

Ванхан Жамухыг гүйцэн ирж нэгдэн Тэмүжинтэй байлдахаар зэхэх үедээ Жамухыг цэргээ удирдахыг хүсэхэд тэр татгалзсанаар барахгүй Хэрэйдийн цэргийн байршлын талаар үнэн зөв мэдээг Тэмүжинд өгснөөр Ванханы гарт орсон зайлшгүй ялалт нь ялагдал болон хувирчээ. 

Үүний дараа Нууц товчоонд Жамуха хэрхсэн талаар огт дурдаагүй бол Судрын чуулгад өгүүлснээр Жамуха өөрийн цэргийн холбоог байгуулсан бөгөөд энэ холбоо нь Тэмүжин төдийгүй Ванханы ч эсрэг чиглэж байв. 

Ванхан энэ хуйвалдааныг дарсан тул нэг хэсэг Тэмүжинд очиж нийлэн нөгөө хэсэг нь наймантай очиж нэгджээ. Наймантай нэгдсэн хэсэгт Жамуха байлаа. Тэмүжинг наймантай холбоо сүлбээтэй гэж буруутгаж байсан Жамуха өөрөө найманы талд урван орсон байна. 

Наймантай нэгдсэн монголчуудын хүчийг Таян хан өндрөөр үнэлж чухал холбоотноо хэмээн тооцож байсан боловч тулалдаан эхлэхээс өмнө Жамуха өөрийн холбоотон наймануудыг айлган сүрдүүлж орхиод цэргээ аван орхин одохдоо бас л Тэмүжин рүү найманы хан сэтгэлээр унаж гүйцсэн одоо довтолгооноо эхлүүл хэмээн хэл хүргэжээ. Энэ маш чухал зөвлөгөө байсан бөгөөд найманууд сэхэхгүй болтлоо бут ниргүүлсэн байна.

Жамуха өөрт нь итгэж найдаж байсан Тэмүжиний дайснуудыг Тэмүжинд ээлж дараалан барьж өгөөд хэний төлөө зүтгэж байв аа? Жамухын зөвлөгөөг дагасан хүмүүсээс ганцхан Тэмүжин л хожиж байлаа. Нилха Сэнгүмийг цагаа олоогүй ухаангүй мөргөлдөөнд хэн өдөж турхирав? Тулааны үед найманы жигүүрийг онгойлгож үлдээгээгүй бол өөртэйн энэ тэнцүү нүүдэлчдийг Тэмүжин хэрхэн ялан дийлэх байв?

Наймануудын ялагдлын дараа Жамухыг монгол овог аймгийнхан дэмжихээ больж тэр цөөхөн цэрэгтэйгээ үлдэв. Нууц товчоонд түүнд зөвхөн 5хан нөхөр үлдсэн гэсэн бол Судрын чуулгад 60 хүн үлдсэн гэдэг. Эдгээр цэргүүд Жамухыг барьж хүлээд Тэмүжинд тушаахад Нууц товчоонд өгүүлснээр бүгдийг нь цаазлан хороов гэсэн бол Судрын Чуулгад 30 цэргийг цаазлаад бусдыг нь өөрийн цэрэгт авав гэжээ. 

Мөн Судрын чуулгад Жамухыг мөчлөн хороов гэсэн бол Нууц товчоонд Жамухын хүсэлтээр цусгүй хороов хэмээж. Судрын чуулгад Жамухыг ухаалаг, зальтай, дэг зарчимгүй хов хутгагч хэмээн дүгнэсэн бол Ванхан, Таян ханы аль аль нь ухаан муутай тэнэг хүмүүс байгаагүй, гэхдээ Жамухыг дуртайяа хүндэтгэлтэй хүлээн авч байсныг бодоход энэ тодорхойлолт нэг л таарахгүй байгаа болно. 

Судрын чуулгад өгүүлсэнчлэн хувийн нэр алдрын төлөө хөөцөлдсөн хүн байсан бол тал нутгийн овог аймгуудын дунд яагаад тийм нэр хүндтэй байсныг тайлбарлахыг оролдсонгүй. Олон олон овог аймгийг толгойлогч, язгууртан ноёдтойн дагуулна гэдэг тийм амархан зүйл биш. 

Жамуха өөрийг нь барин Тэмүжинд тушаасан цэргүүдийг цаазлуулах болно гэдэгт итгэлтэй байсан бол нөгөө хэд нь Бадай, Хишилиг нарын жишгээр өршөөл хүндэтгэлийн дээдийг хүртэж, шагнаж урамшуулна гэдэгт эргэлзэхгүй байжээ. 

Хэрэв тэд Жамуха Тэмүжиний зүгээр нэг өст дайсан бус тэр 2-ын хоорондын нарийн харьцааг мэдэж байсансан бол Жамухыг барьж өгөхгүй л байсан болов уу. Тэмүжинг олон олон ялалт байгуулахад нь тусалж явахдаа эдгээр ялалтын төлбөрийг өөрийн амиар төлөх чинээ зүүдлээчгүй болов уу. Иймээс Жамуха өөрийн хүсэл зоригоор цаазлуулсан гэх Нууц товчоонд өгүүлсэн зүйл нь маш их эргэлзээ дагуулж байгаа билээ.